Bevroren in het Moment (en andere overlevingsmechanismen)

Een overlevingsmechanisme is in feite een door jezelf aangeleerd gedrag, dat niet je natuurlijke gedrag zou zijn, als je echt helemaal jezelf kan zijn ('kan' is te vervangen door: mag, durft). Het is dus een gedrag dat je ofwel gelijk aanneemt, of dat geleidelijk ontstaat, als je je niet veilig voelt om wat voor reden dan ook. Als je je niet veilig voelt, dan gaat je autonome zenuwstelsel in een overlevingsstand. En al naar gelang de situatie, of de persoon die je bent, kan dat zich uiten in verschillende gedragsveranderingen bij je.

Dit is een staat van zijn waarin je constant het gevoel hebt dat je moet vechten. Zolang je maar de ander overstemt, de macht hebt en de controle behoudt, voelt dat voor je als 'veilig'. Zoals dit voor alle overig mechanismen ook geldt, is dit echter een schijnveiligheid. Sterker nog: je maakt het voor jezelf juist nóg onveiliger door steeds maar de confrontatie aan te gaan, of het hardst te praten zodat je iedereen overstemt. Je vertoont vaak (passief-)agressief en/of defensief gedrag.

Dit maakt dat je constant heel veel negatieve energie naar buiten toe verspreid, maar óók naar binnen toe! Zit je in deze modus, dan ben je vaak gefrustreerd, bozig, en vaak ook oververmoeid. Je hoofd draait overuren, elke situatie en confrontatie analyserend.

Dit is misschien wel het andere uiterste te noemen van de vecht-overlevingsmodus. Zit je in de vluchtmodus, dan ga je juist confrontaties uit de weg (je wordt een binnenvetter), je gaat vermijdend gedrag vertonen, dat aan je zenuwstelsel tegelijkertijd een 'angst' reflex doorgeeft. Zit je in deze modus dan kan zich dat uiten in obsessief je ergens instorten (bijvoorbeeld het zorgen voor een ander), in perfectionisme (alles moet perfect en vooral jij moet perfect zijn), of je chronisch zorgen maken om iets, om je angstgevoel te 'rechtvaardigen'.

Deze modus geeft dus een constant gevoel van onrust (angst), waardoor je nooit echt kunt ontspannen. Ook kun je als claimend worden ervaren, als iemand voor wie het nooit genoeg is. Je kunt je ook somber voelen doordat je alles binnenhoudt wat je voelt of vindt.

Schiet je in deze overlevingsmodus, dan voel je je vaak niet verbonden met jezelf of het leven. Je ervaart andere mensen als onveilig, en kiest er (onbewust) voor om veel alleen te zijn en te doen.

De uitingsvormen, waar jij last van kan hebben, zit hem in lusteloos zijn, of juist een groot gevoel van schaamte. Je kunt ook letterlijk in elkaar 'ploffen', een burnout ontwikkelen, depressiviteit of dissociatie ervaren. Je hebt waarschijnlijk een groot gevoel van eenzaamheid en het gevoel van vastzitten in je leven.

Dit is een veel voorkomend overlevingsmechanisme, omdat het een mechanisme is waar veel kinderen in terechtkomen, wanneer er een onveilige situatie bestaat in het gezin bijvoorbeeld. Maar ook als je bijvoorbeeld als volwassene in een abusieve relatie zit of hebt gezeten, is aanpassingsgedrag vaak het resultaat.

Dit gedrag uit zich in zogenaamd please-gedrag. Het een ander naar de zin maken en daarbij steeds jezelf wegcijferen. Doe je dit lang genoeg, dan weet je waarschijnlijk totaal niet meer wat jou blij maakt, wat je leuk vindt, wat je verlangen is. Ook kun je moeilijk je grenzen meer bewaken of aangeven, omdat je altijd 'ja' wil zeggen, ook als je van binnen misschien een 'nee' voelt.

Dit mechanisme is een beetje een gluiperd, omdat het in eerste instantie lijkt alsof je dit geluk brengt: de ander(en) reageert of reageren positief, en dat zal maken dat je een gevoel van opluchting of zelfs blijdschap kan voelen. Op de lange termijn, als grenzen vervagen (vooral dan ook voor jezelf!), merk je echter dat iemand in deze overlevingsmodus stil wordt, somber, in zichzelf gekeerd.

Enkele voorbeelden van uitingsvormen zijn hierboven al genoemd, maar jij kunt natuurlijk je geheel eigen uitingsvorm hebben. De gevoelens zijn echter wel misschien herkenbaar voor je als je in een overlevingsmodus zit.

Als je heel lang hetzelfde doet, dan wordt het een automatisme. Bewust worden van je gedrag is dan ook een eerste vereiste. Dat gebeurt echter doorgaans niet vanzelf; het is niet voor niets een automatisme, waar je zonder bewustwording weinig tot geen invloed op hebt.

Wat je kunt doen om meer bewust te worden van je handelen is bijvoorbeeld een dagboek bijhouden over hoe je je voelt elke dag, de dingen die je doet of juist laat. Waar je keuzes maakt en of die keuzes echt uit je hart komen, of dat je eigenlijk niet weet waarom je die keuze maakt. Die bewustwording gaat een soort van 'kortsluiting' opleveren in je hoofd in eerste instantie. Velen haken op dat moment af, omdat dat spannend voelt of verwarrend. Het is juist op dat moment belangrijk dat als het zelf niet lukt, je hulpt zoekt bij een goede coach, therapeut of psycholoog.

Ook kan het zijn dat je door een gebeurtenis in zo'n veranderfase terechtkomt. Dan ga je merken dat je dat wat je altijd hebt gedaan (overlevingsmechanisme) niet meer lukt. Dat lijkt voor jou op complete chaos. Je kunt er dan ook wat moedeloos en verdrietig van worden. Ook dan is het belangrijk dat je probeert rust te creëren, door een wandeling of meditatie, ademhalingsoefeningen bijvoorbeeld. En lukt dat niet zelf, dan zoek hulp!

De overgang kan vaak je proces versnellen, omdat alles in jou ineens door elkaar geschud wordt. We kijken vaak naar de overgang als een fase die we liever zo snel mogelijk doorfietsen, om dan weer 'de oude' te worden. In feite helpt de overgang je echter om juist bewuster te worden van je lichaamssignalen, waardoor er ook bepaalde thema's sterker naar voren kunnen komen tijdens deze jaren. Je hebt dan de keuze: vecht je ertegen of ga je aan de hormonen? Of beweeg je nieuwsgierig mee en ga je voor heling en transformatie?

iHet is dus nodig dat je in eerste instantie je bewust wordt van je overlevingsmechanisme. Vervolgens is het belangrijk om dan ook echt 'het beest in de bek te gaan kijken'. Waar komt het vandaan? Wat is je misschien overkomen wat je nog niet helemaal (of helemaal niet) hebt verwerkt? Om zo ook een echte transformatie te gaan bewerkstelligen, zodat jij weer echt je 'huidige ik' kan zijn, en de dingen doet en aantrekt die voor jou belangrijk en fijn zijn. Jezelf (weer) worden.

Een retraite voor persoonlijke ontwikkeling kan je daarbij helpen. Het is vaak een veilige plek waar gelijkgestemde vrouwen (in dit geval, natuurlijk zijn er ook mannenretraites) met elkaar kunnen delen. Andere ingangen kunnen proberen om tot begrip of verandering te komen. Juist door de letterlijke afstand, de onbekende medereizigers, de herkenning, het je gezien voelen, ontstaat die veiligheid en die rust.